Мақолалар ва тезислар 13 сентябр 2023 4 daq 2950
O'zbekistonda uglerod neytralligiga erishish

O'zbekistonda uglerod neytralligiga erishish

IMRS Tadqiqot 13 сентябр 2023
O'zbekistonda uglerod neytralligiga erishish
Мақолалар ва тезислар · 13 сентябр 2023

 

Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti (MHTI) ekspertlari O‘zbekistonda CO2 emissiyasini baholab, mamlakatda uglerod neytralligiga erishishning 3 ta ssenariysini ishlab chiqdi. Bular: optimistik (2050-yil), bazaviy (2060-yil) va pessimistik (2070-yil). Ssenariylarda CO2 chiqindilarining hozirgi emissiyasi bilan bir qatorda kelajakdagi ehtimoliy o'sishi (aholi sonining o'sishi va tegishli xizmatlar va sanoat tarmoqlari hisobiga) ham inobatga olingan.

1-havola.  Uglerod neytralligi – atmosferaga chiqarilayotgan karbonat angidrid gazi miqdori nolga tushirilgan, yoki atrof-muhitni muhofaza qilish choralari bilan tenglashtirilgan (oksford lug’ati). Bu karbonat angidrid gazining to'liq yo‘qligini anglatmaydi – karbonat angidrid gazi emissiyasi hajmi okean va o‘rmonlar yutadigan miqdordan oshmasligi kerak.

Ishlab chiqilgan ssenariylarning har biri CO2 emissiyasining turlicha yillik qisqarishini nazarda tutadi. Bunda vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradigan omillar ham hisobga olingan (muddat qancha uzoq davom etsa, demografik o‘sish va tegishli omillarning ta’siri shuncha katta bo'ladi)

1. Optimistik ssenariy (2050-y.) - CO2 chiqindilarining yillik qisqarishi 5,9 million tonnani tashkil qilishi zarur.

2. Bazaviy ssenariy (2060-y.) – CO2 chiqindilarining yillik qisqarishi 4,8 million tonnani tashkil qilishi zarur.

3. Pessimistik ssenariy (2070-y.) - CO2 chiqindilarining yillik qisqarishi 4,2 million tonnani tashkil qilishi zarur.

Manba: MHTI hisob-kitoblari

1-jadval. O‘zbekistonda uglerod neytralligiga erishish ssenariylarini taqqoslash

Ushbu mezonlarni inobatga olgan holda, O‘zbekiston uchun eng maqbul ssenariy 2060-yilgacha uglerod neytralligiga erishishni nazarda tutuvchi bazaviy ssenariy hisoblanadi. Ushbu ssenariy muvozanatli siyosat va mamlakatning “yashil” rivojlanishga silliq o‘tishiga asoslanadi, shuningdek, CO2 emissiyasini yiliga 4,8 million tonnaga (3,1 million tonna sof pasayish va 1,7 million tonna qo'shimcha talab) kamaytirishni nazarda tutadi.

2–havola. Aholining qo'shimcha talabini hisobga olgan holda.

BMT prognoziga koʻra, 2060-yilga borib, Oʻzbekiston aholisi 54 million kishini tashkil etadi. Bunday uzoq muddat qo‘shimcha talab uchun yanada yuqori shart-sharoitlarni yaratadi: aholining elektr energiyasiga bo‘lgan talabi 240 milliard kVt/soatgacha, mol go'shti uchun - 1,6 million tonnagacha oshadi. Shaxsiy avtomobillar soni 13,5 million donani tashkil etadi, qurilish ishlari hajmi esa 2022-yildagiga nisbatan (2010-yilning qiyosiy narxlarida) 12 barobarga oshadi.

Yuqoridagi qoʻshimcha talab omillarini hisobga olgan holda, aholi jon boshiga CO2 chiqindilari nisbatini saqlab qolgan holda, 2060-yilga borib, chiqindilar hajmi 189 million tonnagacha oshishi mumkin. Qo'shimcha talab tufayli chiqindilarning o'rtacha o'sish sur'ati yiliga 1,73 million tonnani tashkil qiladi. Shunday qilib, 3,1 million tonnaga aniq qisqartirishga erishish uchun O'zbekiston har yili chiqindilarni taxminan 4,8 million tonnaga kamaytirishi kerak bo'ladi.

Shuningdek, bazaviy ssenariy, boshqa ssenariylar singari, asosiy shartlar - mamlakatda qabul qilingan muhim strategik hujjatlar (masalan, O‘zbekiston Respublikasida 2030-yilgacha “yashil” iqtisodiyotga o‘tish va “yashil” o‘sishni ta’minlash dasturi) va ularda ko'rsatilgan maqsadlar, shuningdek, muqaddam boshqa idoralar tomonidan uglerod neytralligiga erishish bo‘yicha ishlab chiqilgan reja va prognozlarga asoslanadi.

CO2 emissiyasini qisqatirishda yordam beruvchi omillar sifatida uchta asosiy yo‘nalish aniqlandi:

1. To'g'ridan-to'g'ri CO2 miqdorini kamaytirish va qayta tiklanadigan energiya manbalari – gidrogeneratsiya, quyosh energiyasi, shamol energiyasiga o'tish;

2. Havodagi CO2 ning yutilishini ta’minlash;

3. Uglerod chiqindilarini kamaytiradigan loyihalarga sarmoya kiritish orqali kompensatsiya qilish.

Shu bilan bir qatorda, bazaviy ssenariy eng maqbul variant hisoblanadi va bir qator boshqa mamlakatlardagi o‘xshash ko‘rsatkichlarga mos keladi. Dunyoning bir qator  mamlakatlari (masalan, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Janubiy Koreya, Xitoy va Qozog'iston) 2050-2060 yillargacha bo‘lgan davrni uglerod neytralligiga erishishning oxirgi muddati sifatida belgilagan.

Manba: MHTI hisob-kitoblari

2-jadval. Uglerod neytralligiga erishishning bazaviy ssenariysi

Shuni ham ta’kidlash joizki, bugungi kunda O‘zbekiston 2060-yilgacha uglerod neytralligiga erishish uchun bir qator shart-sharoitlarga ega:

1. O‘zbekiston “yashil” energetikani rivojlantirishda ma’lum afzalliklarga ega – 2015-yildagi 0,003 kVt*soat bilan taqqoslaganda, 2022-yilda mamlakatimizda quyosh elektr stansiyalari tomonidan 445,7 million kVt*soat elektr energiyasi ishlab chiqarilgan.

2. Yer va o'rmon resurslari tabiiy karbonat angidrid yutuvchilaridir – 2015-2020 yillar davomida mamlakatimizda uzoq muddatli boshqaruv rejasiga ega o‘rmonlarning umumiy o‘rmon maydonlaridagi ulushi 83,1 foizdan 92,2 foizga oshdi.

3. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) maʼlumotlariga koʻra (Oʻzbekiston boʻyicha soʻnggi maʼlumotlar 2018-yilga toʻgʻri keladi), 2010-2018 yillarda Oʻzbekistonda texnologiya patentlarining umumiy hajmida atrof-muhitni muhofaza qilishga oid texnologiyalarning ulushi 20,0 foizdan 33,3 foizga oshgan.

Sizni ushbu materialning to‘liq matni bilan (havola) tanishib chiqish va uni yanada takomillashtirish bo'yicha takliflaringizni  joriy yilning 15 oktabrga qadar  o.nazarov@imrs.uz elektron maniziliga yuborishga taklif qilamiz.

Yakuniy (takliflar inobatga olingan holda to‘ldirilgan) hisobot joriy yilning 26-oktyabr kuni Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Makroiqtisodiy va hududiy tadqiqotlar instituti (MHTI) binosida bo‘lib o‘tadigan O‘zbekiston iqtisodchilarining XV forumida taqdim etiladi.

Mavzu Мақолалар ва тезислар