Hozirgi vaqtda klasterlar mamlakat iqtisodiyotining raqobatbardoshlikni ta’minlovchi mexanizmi hamda iqtisodiy o‘sish drayverlari hisoblanmoqda. Dunyoning rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarida klasterlar sonining tez ortib borayotgani ham ularning samaradorligi yuqori ekanligidan dalolat.
Jumladan klaster nazariyasining asoschisi Maykl Porterning fikriga ko‘ra, mamlakat raqobatbardoshligini uning alohida firmalari emas, balki turli sohalardagi firmalar uyushmasi - klasterlarning xalqaro raqobatbardoshligi prizmasi orqali ko‘rib chiqish kerak va ushbu klasterlarning ichki resurslardan samarali foydalanish salohiyati muhim ahamiyatga ega [1].
Klasterlar bo‘yicha rivojlangan mamlakatlar tajribasi
Hozirgi kunda klasterlar dunyodagi yetakchi mamlakatlar iqtisodiyotining qariyb 50 foizini qamrab olgan. Masalan, AQShda klasterlar soni – 380 tani tashkil etgan holda, mamlakatda faoliyat olib borayotgan yirik korxonalarning yarmidan ko‘pini birlashtiradi. Mamlakat YaIMining 60 foizi ushbu klasterlarning ulushiga to‘g‘ri keladi [2].
Italiyada sanoatda band bo‘lganlarning 43 foizi 206 ta klasterda mehnat qiladi va mamlakat eksportining 30 foizdan ortig‘i ushbu klasterlarning hissasiga to‘g‘ri keladi [2].
Finlyandiyaning makroiqtisodiy siyosatida klasterlarga juda katta e’tibor berilgan. Jumladan, yog‘ochni qayta ishlash, qog‘oz mahsulotlari, uyali aloqa uskunalari, telefonlar ishlab chiqarish to‘liq klasterlar nazorati ostida va bu tarmoqlar mamlakat eksportida yetakchi o‘rinni egallaydi [3].
Xitoyda 60 dan ortiq maxsus klaster mavjud bo‘lib, ular 30 mingga yaqin korxonani birlashtiradi. 3,5 million kishi mehnat qiluvchi mazkur korxonalarda yiliga 200 milliard AQSh dollariga teng mahsulot ishlab chiqariladi [4].
O‘zbekiston iqtisodiyotida xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish va sanoatlashtirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan sharoitda klasterlar tizimini shakllantirish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Barcha tarmoqlar va hududlarda klasterlarni puxta o‘ylab shakllantirish ularni mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga hissa qo‘shadigan vositaga aylantirish imkonini beradi.
Jumladan, agrosanoatda klasterlarni shakllantirish mamlakat taraqqiyot strategiyasining ajralmas qismi bo‘lib qolmoqda. Bu sohada klasterlarga qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirish va chuqur qayta ishlash, chorvachilik, baliqchilik kabi komplekslarni yaratish, raqobatbardosh yuqori texnologiyali va eksportbop to‘qimachilik, oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishni tashkil etish omili sifatida qaralmoqda.
Izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, hozirga qadar ularning samaradorligini baholashda yagona tizim takomillashmagan. Shundan kelib chiqqan holda ushbu tadqiqotda agrosanoat klasterining samaradorligini baholash usulini ko‘rib chiqish maqsad qilib olindi. Buning uchun samaradorlikning o‘ziga xos xususiyatlarini to‘liq aks ettiradigan quyidagi ko‘rsatkichlar tanlab olindi:
- sanoat tarmog‘ining o‘sishi (yalpi sanoatning o‘sish sur’atlarini umuman iqtisodiyotning o‘sish sur’ati bilan qiyosiy baholash);
- klaster tarmog‘ining o‘sishi (klasterlar yetishtirgan mahsulotlar hajmining o‘sish sur’atini tegishli sanoat tarmog‘i o‘sish sur’ati bilan taqqoslash, klasterlar yetishtirgan mahsulotlar hajmining yalpi hududiy mahsulotdagi ulushi hamda klasterlarga yo‘naltirilgan investitsiyalarning iqtisodiy qaytimini (daromadlilik darajasini) baholash.
O‘zbekistonda klasterlar shakllanishning dastlabki bosqichida bo‘lganligi sababli klasterlar yetishtirgan mahsulotlar hajmining o‘sish sur’atini tegishli sanoat tarmog‘idagi o‘sish sur’ati bilan taqqoslashni tahlil qiladigan klasterli o‘sish yondashuvini tanlash maqsadga muvofiq.
Shundan kelib chiqqan holda paxta-to‘qimachilik va meva-sabzavot sanoatida klasterlarning samaradorligini baholash uchun mehnat unumdorligi, eksportdagi o‘rni, investitsiyalarning daromadlilik darajasi hamda qiyosiy ustunlik indeksidan (Comparative Advantage Index) foydalanildi. Klasterlar tizimida mehnat unumdorligini hisoblash uchun muayyan vaqt oralig‘ida ishlab chiqilgan mahsulot va xizmatlar hajmini ishlab chiqarishga jalb qilingan xodimlar soniga bo‘lish formulasidan foydalanildi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, sanoat ishlab chiqarishi tarkibida eng katta ulush ishlab chiqaradigan sanoat tarmog‘ining hissasiga (83,2 foiz) to‘g‘ri keladi. 2022-yilning yanvar-dekabr oylari mobaynida bu tarmoqda 458,2 trillion so‘mlik mahsulot ishlab chiqarilgan [5].
Ushbu tarmoq tarkibida hozirgi paytda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan to‘qimachilik mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 13,7 foizni, kiyim-kechak ishlab chiqarishning ulushi 3,8 foizni, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishning ulushi 13,0 foizni tashkil etadi [5].
O‘zbekistonda faoliyat olib borayotgan paxta-to‘qimachilik va meva-sabzavot klasterlari aynan mana shu ishlab chiqarish sanoati tarkibida shakllantirilmoqda. Shu sababli bu tarmoqdagi klasterlashtirish darajasini baholash orqali islohotlar samaradorligi tahlil qilindi.
O‘zbekistonda klasterlarning rivojlanish tendensiyasi tahlili natijalari
O‘zbekistonda 2017-yildan boshlab paxta-to‘qimachilik va meva-sabzavot klasterlari tizimi joriy etila boshlandi. Natijada 2017-2022 yillarda mamlakatda 506 ta klaster shakllantirildi. 2022-yilda ular tomonidan 28,7 trillion so‘mlik sanoat mahsulotlari ishlab chiqarildi [6].
2018-2022 yillarda ushbu klasterlar tomonidan ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotlari (ishlar, xizmatlar) hajmi 32 baravar ortgan. Bu ko‘rsatkich sanoatning qayta ishlash tarmog‘ida 2,5 baravarni tashkil qilgan. Klasterlarga moliyalashtirishning barcha manbalari hisobidan asosiy kapitalga yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmi 2018-2022 yillarda 7,6 trillion co‘mni tashkil etgan va tahlil davrida bu ko‘rsatkich 5,2 baravar ortgan. Taqqoslash uchun qayta ishlash sanoati tarmog‘ida bu ko‘rsatkich 3,2 baravarni tashkil etgan. Klaster korxonalari tizimida mehnat faoliyatini olib borayotganlar soni 2018-2022 yillarda 2,5 barvarga ortgan. Klasterlarning jami sanoat mahsulotlari turi bo‘yicha eksportdagi ulushi 2019-yilda 5 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2022-yilda 11,4 foizga yetgan. Klasterlar tizimda mehnat unumdorligi 2018-2022 yillar oralig‘ida 12,9 baravar ortgan. Bu ko‘rsatkich sanoatning qayta ishlash tarmog‘ida 6,4 baravarni tashkil qilgan. Demak, klasterlashuvda mehnat unumdorligi tarmoqdagiga qaraganda 2 baravar yuqoriroq bo‘lgan.
Tahlillar mehnat unumdorligi bilan birga yo‘naltirilgan investitsiyalarning daromadlilik darajasi ham klasterlarda tarmoqdagiga yuqori ekanligini ko‘rsatmoqda. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2018-2022 yillarda klasterlarga yo‘naltirilgan investitsiyalarning iqtisodiy qaytimi (daromadlilik darajasi) koeffitsienti 1 dan -1,4 ga ortgan. Bu klasterlashtirish loyihalari juda samarali ekanligidan dalolat beradi.
Bir qator klasterlarning mamlakat yoki mintaqa iqtisodiyotidagi o‘rnini baholash uchun Klaster quvvati (Pc) integral indeksi tavsiya etiladi [7]. Biroq O‘zbekistonda klasterlar shakllanish jarayonida bo‘lganligi sababli Klaster quvvati (Pc) integral indeksidan tarmoq kesimida foydalanish mantiqli bo‘ladi. Bunda aynan sanoatning ma’lum bir tarmog‘i qay darajada klasterlashgan, degan savolga javob topish mumkin.
Shu sababli quyidagi ko‘rsatkichlar tizimlashtirildi:
-
klasterlarning sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish koeffitsienti (Kpa);
-
klasterlarning investitsion faolligi koeffitsiyenti (Kia);
-
klasterlarning eksport faolligi koeffitsiyenti(Kexp);
-
klasterlarda mehnat resurslarining bandlik koeffitsiyenti (Kepm);
-
paxta-to‘qimachilik va meva-sabzavot klasterlarining ekin maydoni qamrovi koeffitsiyenti Kland.
