1994-yilgacha Germaniya temir yo'llari ikkita tashkilot tomonidan boshqarilgan: G'arbiy Germaniyada Deutsche Bundesbahn va Sharqiy Germaniyada Deutsche Reichsbahn[1]. Temiryo‘l sohasidagi islohotlar 1994-yilda boshlandi. Ushbu islohotlar davomida barcha operatorlar uchun temiryo‘l infratuzilmasidan erkin foydalanish imkoniyati yaratildi. Shahar atrofi yo‘nalishlari mahalliy hokimiyat organlari tasarrufiga o'tkazildi va ushbu maqsadlar uchun zarur miqdorda subsidiyalar ajratildi.

Hukumat tomonidan 1993-yil 26-martda taqdim etilgan temiryo‘l sohasini isloh qilish to‘g‘risidagi qonun loyihasining asosi sifatida ikkita muhim sabab ko‘rsatilgan[2]:

1. Temir yo'llar sohasining past samaradorligi va yuk tashish hajmining ortishi kutilayotgan sharoitida quvvatlarning bunga tayyor emasligi;

2. Qarzlar to'planib qolgan hamda yo'lovchi va yuk tashuvlari sohasida ulushi qisqargan sharoitda boshqaruvchi kompaniyaning zaif moliyaviy barqarorligi.

Garchi federal hukumat davlat xizmatlarini ko‘rsatish bo‘yicha majburiyatlar uchun har yili 7 milliard yevroga yaqin to‘lagan bo‘lsada, 90-yillarning boshida Deutsche Bundesbahn ko’rgan zarar 25,5 milliard yevroni tashkil qildi. Boz ustiga, 50-yillarning o'rtalaridan boshlab Deutsche Bundesbahn transport bozoridagi ulushining sezilarli qismini yo'qotdi: 1960-1990 yillar oralig‘ida Deutsche Bundesbahnning ulushi yo'lovchi tashuvlarida 36 foizdan 6,1 foizgacha, yuk tashuvlarida esa 56 foizdan 20,5 foizgacha kamaydi[3].

Islohotlarning asosiy yo‘nalishlari:[4]

- Deutsche Bundesbahn va Deutsche Reichsbahn xususiylashtirildi va ular Deutsche Bahn AG tarkibida birlashtirildi.

- Temiryo'l tashuvlari bozorida raqobatni kuchaytirish uchun infratuzilma va xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalar ajratildi.

- Infratuzilmani rivojlantirish va yangi xizmat turlarini yo‘lga qo‘yish uchun xususiy investorlar jalb qilindi.

1999-yilda islohotning ikkinchi bosqichi boshlandi. Deutsche Bahn AGning 5ta bo'linmasi har xil faoliyat turlari uchun mas'ul bo'lgan alohida korporatsiyalarga aylantirildi: DB Netz AG (infratuzilma), DB Station & Service AG (stansiya va xizmatlar), DB Dienstleistungen GmbH (aloqa, texnik xizmat ko‘rsatish, stansiyalar va poyezdlarda xavfsizlik), DB Personenverkehr GmbH (yo‘lovchi tashuvlari) va Stinnes AG (yuk tashuvlari) uchun mas’ul etib belgilandi.

Islohotlar natijasida xizmat ko‘rsatish sifati va samaradorligi ortdi, transport xarajatlari kamaydi. Xususan, 1994-2012 yillar oralig‘ida yuk tashuvlari hajmi 58 foizga, yo‘lovchi tashuvlari hajmi esa 36 foizga oshdi. Yo‘lovchilarni tashish sohasidagi o‘sishga asosan ichki tashuvlar hisobiga erishildi (+56 foiz), uzoq masofaga qatnovchi poyezdlardan foydalanuvchilar soni 7 foizga ko‘paydi[5]. Umuman olganda, temiryo'l sohasida Germaniyada amalga oshirilgan islohotlar muvaffaqiyatli hisoblanadi va u temiryo'l sohasida islohotlarni amalga oshirayotgan boshqa mamlakatlar uchun misol bo‘la oladi.

Xususiy operatorlarning vagonlar va lokomotivlardan iborat tarmoqqa jalb qilinishi bugungi kunda Germaniyada temiryo'l sohasini boshqarishning farqli jihatidir. Faqat infratuzilma davlat nazorati ostida bo‘lib, u barcha bozor ishtirokchilarining infratuzilmadan teng foydalanishini ta’minlaydi.

Biroq, hozir Germaniya temiryo'l infratuzilmasi tezkor modernizatsiyaga muhtoj. Davlat boshqaruvi yillarida temiryoʻl infratuzilmasi obyektlarini modernizatsiya qilish uchun yetarli mablagʻ ajratilmagan. Oqibatda, 1994-yil bilan taqqoslaganda temiryo‘l tarmog‘ining uzunligi qariyb 20 foizga qisqardi[6].

Deutsche Bahn va hukumat infratuzilmadagi muammolarni bartaraf etish uchun bir qator choralar ko'rmoqda. Masalan, 2023-yilning mart oyida Germaniya Vazirlar mahkamasi kompaniyaga 4 yil davomida 45 milliard yevro sarmoya kiritish majburiyatini oldi. Temiryo'l tarmog'ini jonlantirish va modernizatsiya qilish hozir 2045-yilgacha iqlim betarafligiga erishish rejasining asosiy yo‘nalishi hisoblanadi[7].

O.Nazarov,
MHTI yetakchi ilmiy xodimi

[1] https://www.rail-pass.com/deutsche-bahn-ag-db-db-ag-or-dbag

[2]https://www.hse.ru/data/2017/09/27/1159157607/

[3] https://d-nb.info/989518701/34

[4] https://www.ejrcf.or.jp/jrtr/jrtr02/pdf/f19_lin.pdf

[5] https://www.deutschebahn.com/resource/blob/6925804/8a392129dc76ee3525d0e87e7953a85a/20-years_summary-data.pdf

[6] https://www.dw.com/ru/kak-deutsche-bahn-boretsa-s-permanentnym-krizisom-v-kompanii/a-65646830

[7] https://www.bundesregierung.de/breg-en/news/federal-railways-development-law-2194772