Tadqiqotning dolzarbligi

Sanoat inqilobi, aholi turmush darajasining oshishi va aholi sonining oʻsishi, iste’molning koʻpayishi va boshqa koʻplab omillar karbonat angidridning atmosferaga emissiyasiga va iqlim oʻzgarishi jarayonlariga sezilarli ta’sir koʻrsatmoqda. Ma’lumki, XX-asrda dunyo mamlakatlarida issiqxona gazlari emissiyasi 5,1 barobarga oshdi. Uning eng katta qismini karbonat angidrid emissiyasi (CO2) tashkil qilib, uning emissiyasi dunyo boʻyicha xuddi shu davrda 13,0 barobarga oshdi.

XXI-asrda issiqxona gazlari (shu jumladan CO2) chiqindilarining oʻsish sur'ati kamaydi. Biroq, insoniyat yillik issiqxona gazlari chiqindilarining maksimal choʻqqisiga deyarli erishganini hisobga olish kerak – bu, oʻz navbatida, atmosferaga issiqxona gazlari chiqindilari emissiyasining oʻsish sur’atlarini sekinlashtirishga yordam beradi. Shunday qilib, 2000-2021 yillarning oʻzida issiqxona gazlarining emissiyasi CO2-ekvda 41,3 mlrd tonnadan 54,6 mlrd tonnaga – 1,3 barobarga oʻsdi (CO2 emissiyasi 25,5 mlrd tonnadan 37,1 mlrd tonnaga – 1,5 barobar oʻsish).

Ta’kidlash joizki, iqlim oʻzgarishi natijasida yuzaga kelgan iqlim ofatlari iqtisodiy oʻsishga salbiy ta’sir koʻrsatmoqda. Masalan, Xalqaro Valyuta Fondi (XVF) hisob-kitoblariga koʻra, mintaqadagi iqlim ofatlari Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo yillik iqtisodiy oʻsishni aholi jon boshiga 1-2 foiz punktga pasaytiradi [1].

O‘zbekistondagi holat

2010-2021 yillar davomida issiqxona gazlari emissiyasi (IG) hajmi CO2-ekvda 1,2 barobarga, 176,5 mln tonnadan 207,9 mln tonnagacha oʻsdi. Shu bilan birga aytish joizki, 2013-2015 va 2017 yillarda mamlakatimizda IG emissiyasining pasayishi kuzatilgan. Shu jumladan, xususan 2015 yilda IG emissiyasi 2012 yilga nisbatan CO2-ekvda 14,1 mln tonnaga kamaygan.

Issiqxona gazlarining turlari (CO2, metan, azot oksidi) boʻyicha tarkibida
2010-2021 yillarda karbonat angidrid emissiyasi (CO2) ulushi eng katta boʻlib, 2010 yilda 59,0%ni va 2021 yilda 58,5%ni tashkil qiladi. Keyingi oʻrinda metan emissiyasi boʻlib, uning ulushi 2021 yilda 34,4%ni tashkil qildi (2010 yilda 35,2% boʻlgan).

Issiqxona gazlari emissiyasi tarkibida eng kichik ulush azot oksidiga toʻgʻri keladi – 2021 yilda 7,1%. Shuni taʼkidlash kerakki, 2010 yilga nisbatan azot oksidi chiqindilarining ulushi 5,8 foizdan 1,3 foiz punktiga oshdi (1-Grafik).

Oʻz navbatida, sohalar boʻyicha issiqxona gazlari emissiyasining tarkibi shuni koʻrsatadiki, barcha emissiyaning 3/4 qismi (2010 yilda 79,0% va 2019 yilda 76,4%) 4 ta sohaga toʻgʻri keladi. Bular elektroenergiya va isitish (2019 yilda SO2-ekvda 56,0 mln tonna), qishloq xoʻjaligi (CO2-ekvda 36,6 mln tonna) sohalari, binolar (CO2-ekvda 26,5 mln tonna) va nazorat qilib boʻlmaydigan emissiya (CO2-ekvda 25,5 mln tonna) lardir.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             1 - Grafik

Manba: Our World in Data ma'lumotlar bazasi asosida hisoblangan

O‘zbekistonning yashil iqtisodiyotga o‘tish imkoniyatlari

Oʻzbekiston qayta tiklanadigan energiya manbalarini jadal rivojlantirish va uglerodsiz energiya sektoriga oʻtishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan. Qabul qilingan hujjatlarga koʻra, 2030-yilga kelib issiqxona gazlari chiqindilarini 2010-yilga nisbatan 35 foizga qisqartirish, jumladan, qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ishlab chiqarish quvvatini 15 GVtga oshirish va ularning umumiy elektr energiyasi ishlab chiqarishdagi ulushini 30%dan ortiqroqqa yetkazish, sanoatda energiya samaradorligini kamida 20% ga oshirish rejalashtirilgan.

Mamlakatda iqtisodiyotni transformatsiya qilish va issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish bo'yicha maqsadlarni belgilovchi bir qator hujjatlar qabul qilindi:

1. 2019-2030 yillarga moʻljallangan Oʻzbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga oʻtish strategiyasi;

2. Oʻzbekiston Respublikasida 2030 yilgacha “yashil” iqtisodiyotga oʻtish va “yashil” oʻsishni ta’minlash dasturi;

3. “Yashil” iqtisodiyotga oʻtish va tarmoqlarda energiya tejashni ta’minlash konsepsiyasi;

4. Oʻzbekiston Respublikasida 2030 yilgacha “yashil” iqtisodiyotga oʻtish va “yashil” oʻsishni ta’minlash boʻyicha harakatlar rejasi.

Ushbu shartlarni hisobga olgan holda, mamlakatning uglerod neytralligiga erishishning 3 ta asosiy ssenariysi ishlab chiqilgan bo'lib, ularda mamlakat aholisining o'sishi fonida issiqxona gazlari chiqindilariga qo'shimcha talab ham hisobga olinadi.

Optimistik ssenariy sifatida iqtisodiyot 2050 yilgacha uglerod neytralligiga erishishi taxmin qilinmoqda. Asosiy va pessimistik ssenariylar issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirishda sekinroq taraqqiyotni va 2060, 2070 yillarga kelib uglerod neytralligiga erishishni nazarda tutadi.

Optimistik ssenariy 2050

Ushbu ssenariy mamlakatimizda 2030 yilgacha qabul qilingan strategik hujjatlarni toʻliq amalga oshirish taxminiga asoslanadi, bu esa 2050 yilgacha issiqxona gazlari chiqindilarini yanada jadal kamaytirish va uglerod neytralligiga erishish uchun mustahkam asos yaratadi.

Oʻzbekistonda 2021-yildagi 207,87 million tonna issiqxona gazlari chiqindilarning umumiy hajmini hisobga olsak, 2050-yilga borib belgilangan koʻrsatkichga erishish uchun har yili oʻrtacha 7,8 foizga sof kamaytirishni ta’minlash talab etiladi.

Shunday qilib, 2050 yilga kelib uglerod neytralligi maqsadiga erishish va har yili emissiyaning 7,8 foizga sof pasayishini ta'minlash uchun Oʻzbekiston har yili emissiya hajmini taxminan 9,5 foizga kamaytirishi kerak (aholining qoʻshimcha talabini hisobga olgan holda), bu Shvetsiya (5,37%), Buyuk Britaniya (8,12%) talablaridan yuqori, ammo Qozog‘iston (12,7%), Janubiy Koreya (11,7%), Avstriya (12,0%), Finlyandiyadan (22,0%) past hisoblanadi.[2]

Bazaviy ssenariy (2060 yil)

Bazaviy ssenariyga koʻra, Oʻzbekiston 2060 yilda Qozogʻiston, Xitoy va boshqa mamlakatlar bilan bir qatorda iqtisodiyotning uglerod neytralligiga erishadi. Bu har yili emissiya hajmining sof 5,8 foizga pasayishini ta'minlashni nazarda tutadi.

Ushbu koʻrsatkichlarga erishish karbon dioksidini yutish tizimlari va texnologiyalarini rivojlantirish boʻyicha yanada muvozanatli, barqaror va uzoq muddatli siyosatni amalga oshirish orqali amalga oshiriladi.

Qoʻshimcha talabning yuqoridagi omillarini hisobga olgan holda (har yili + 1,64%, "aholining qoʻshimcha talabini hisobga olish" boʻlimida batafsil keltirilgan) Oʻzbekiston emissiya hajmini har yili taxminan 7,5% ga kamaytirishi kerak (5,8% ga sof pasayishni ta'minlash uchun).

Pessimistik ssenariy (2070-yil)

Jahon moliya va energetika bozorlarida uzoq muddatli istiqbolda davom etayotgan noaniqlik saqlanib qolishi, shuningdek, ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan tovarlar narxlarining oʻsishining davom etishi rivojlanayotgan mamlakatlarni birinchi navbatda dolzarb ijtimoiy muammolarni hal qilishga e’tibor qaratishga majbur qiladi. Natijada, uglerod neytralligi boʻyicha islohotlar kechiktirilishi va 2070 yilgacha yoki undan keyin yakunlanishi mumkin.

Bunday holda, issiqxona gazlari hajmini aniq kamaytirish zarurati har yili 4,7% ni tashkil qiladi. 4,7% sof pasayishni ta'minlash uchun talabning qoʻshimcha bosimini hisobga olgan holda, Oʻzbekiston har yili chiqindilarni 6,4% ga kamaytirishi kerak (aholining qoʻshimcha talabini hisobga olgan holda) bu umuman dunyoning boshqa mamlakatlari maqsadlaridan past.

Maqbul ssenariyni tanlash

2060 yilga borib atmosferaga chiqindilarni har yili 7.5%ga kamaytirish maqsadi eng real va rivojlanayotgan mamlakatlarning koʻpchiligiga mos keladi. Jahon miqyosidagi asosiy hamkorlar bilan bir xil sur’atda rivojlanish eng yaxshi amaliyot va ilg‘or texnologiyalarni joriy etish, belgilangan vazifalarni hal etishda yetakchi mutaxassislarni jalb etish uchun yanada qulay shart-sharoitlar yaratadi (2-grafik).

Chiqindilarni kamaytirishning passiv siyosati yuritilishi bilan boshqa mamlakatlardan orqada qolganligi sababli mamlakatning investitsion jozibadorligi pasayishiga olib keladigan pessimistik ssenariy maqbul  hisoblanmaydi. Ushbu ssenariy faqat ijtimoiy muammolarni hal qilishni talab qiladigan jiddiy toʻsiqlar mavjud boʻlganda koʻrib chiqilishi kerak.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      2-Grafik

Manba: Mualliflar hisob-kitoblari

Takliflar

Uglerod neytralligini ta'minlash strategiyasi va uni amalga oshirish boʻyicha ishlab chiqilgan "Yoʻl xaritasi" quyidagi elementlarni oʻz ichiga olishi kerak:

- iqtisodiyot tarmoqlarida chiqindilarni kamaytirish salohiyatini chiqindilar miqdori past boʻlgan mahsulotlar va xizmatlar ishlab chiqarishda yuqori qoʻshimcha qiymat yaratish mumkin boʻlgan tarmoqlarni aniqlash, shuningdek, iqtisodiyotning har bir tarmog‘i boʻyicha maqsadli parametrlarni aniqlash, ishlab chiqarishni karbonsizlantirish va aholining turmush sharoitini ragʻbatlantirish chora-tadbirlari boʻyicha baholash;

- "yashil" texnologiyalarga oʻtish variantlarini baholash va ularning afzalliklari va kamchiliklarini taqqoslash (masalan, yashil texnologiyalardan voz kechishning iqtisodiy qiymati yoki ularni amalga oshirishning yuqori sur'atlari);

- “yashil” rivojlanishga oʻtish davrida energiya resurslari va oziq-ovqat mahsulotlari narxlarining keskin oshishiga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha davlatning aholi oldidagi ijtimoiy majburiyatlari;

- “yashil” rivojlanishga oʻtish davrida hududlarning oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olish, iqlim oʻzgarishining salbiy oqibatlarini tahlil qilish va sa’y-harakatlarni eng zaif hududlarga qaratish;

- “yashil” moliyalashtirish sohasidagi Strategiya va siyosatni amalga oshirish uchun moliyalashtirish manbalarini, shu jumladan, xalqaro “yashil” kredit liniyalarini jalb qilish nuqtai nazaridan aniqlash. Shu bilan birga, "yashil" oʻsish modeli, albatta, davlatning ijtimoiy xarajatlarini moliyalashtirish manbalarini, shuningdek, transformatsiyaning salbiy oqibatlarini yumshatish uchun xarajatlarni oʻz ichiga olishi kerak.

- "yashil" loyihalarni amalga oshirish monitoringi va loyihalarni baholashning noan'anaviy jihatlarini (masalan, gender nuqtai nazaridan iqlim oʻzgarishining ta'siri) hisobga olgan holda  maqsad yunalishlariga tuzatish kiritish tizimi.

[1] https://www.imf.org/ru/Blogs/Articles/2022/03/30/blog-without-adaptation-middle-east-and-central-asia-face-crippling-climate-losses

[2]Davlatlarda chiqindilarni kamaytirish sur’atlari uglerod neytralligi erishish maqsadlari bo‘yicha mualliflar tomonidan hisoblangan