Iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qiluvchi asosiy omillardan biri bu yashirin iqtisodiyotdir. Yashirin iqtisodiyot mohiyatiga ko‘ra, fuqarolarining soliqlarni to‘lashdan bo‘yin tovlashi, shu sababli davlat tomonidan olib borilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy siyosatning zaiflashishi natijasidir. Shunday qilib, yashirin iqtisodiyot jamiyat va davlatga raqobat muhitining buzilishi, mahsulot sifati va miqdorining pasayishi, davlat byudjetiga soliq tushumlarining qisqarishi, shuningdek, iqtisodiy o‘sishning sekinlashishi kabi salbiy ta’sirlarni ko‘rsatadi.
Yashirin iqtisodiyotning salbiy ta’sirini yaqqol ko‘rsatish uchun 10 kishilik umumiy stolni tasavvur qilsak, yuqori sifatli dasturxon yozilishi har bir kishidan 100 ming so'm mablag‘ni talab qiladi, ammo 10 kishidan faqat 5 nafarigina pul ajratsa, dasturxon 500 ming so‘m qiymatga ega bo‘lgan ne’matlar bilan yoziladi. Natijada, dasturxondagi taomlarning sifati va miqdori kutilganidan past bo‘ladi. Guruhdagilardan yarmining to‘lovdan bo‘yin tovlashi sifatsiz mahsulotlarning olinishiga olib keladi. Bu esa tabiiyki, to‘laganlar tomonidan salbiy qabul qilinadi.
Xuddi shunday holat soliqlar bilan ham sodir bo‘ladi: agar fuqarolarning bir qismi soliq to‘lamasa va davlatdan xizmatlarni olishda davom etsa, doimiy ravishda soliq to‘laydiganlar bundan aziyat chekadi va xizmatlarning umumiy sifati kutilganidan past bo‘ladi. Shuning uchun soliq to‘lash fuqaroning huquqi emas, balki burchi hisoblanadi. Yashirin iqtisodiyotni qisqartirishni fuqarolarning ixtiyoriy ravishda soyadan chiqishi va soliqlarni to‘lashisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.
1-havola. Xalqaro tajribaBugungi kunda dunyoda yashirin iqtisodiyot darajasi turli mamlakatlarda turlicha. Misol uchun, Yaponiyada yashirin iqtisodiyotning ulushi ancha kam - 8,1 foiz. Taqqoslash uchun, AQShda ushbu ko‘rsatkich 8 foiz, Singapurda – 8,6 foiz, Avstriyada – 9 foiz, Buyuk Britaniyada – 9,6 foiz, Germaniyada – 10,2 foiz, Kanadada – 11 foiz, Xitoyda – 14,5 foiz, Koreya Respublikasida – 18,4 foiz, Portugaliyada – 18,5 foiz, Italiyada – 19,5 foiz, Ispaniyada – 21,7 foiz va Braziliyada – 36,5 foiz.Misol uchun, Yaponiyada barcha jismoniy shaxslar, ya’ni ushbu mamlakat fuqarolari ham, maqomi bo‘yicha rezidentlarga tenglashtirilgan shaxslarga ham tegishli. Yaponiyada soliqlar fuqarolar uchun intizomiy omil sifatida juda muhim rol o‘ynaydi.Soliq to‘lovchilar o‘z to‘lov majburiyatiga juda jiddiy yondashadi. Chunki bu davlatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga ularning shaxsiy hissasini ta’minlashini tushunadi. Bundan tashqari, Yaponiyada byudjet daromadlarini taqsimlashning yetarlicha shaffof tizimi mavjud bo‘lib, fuqarolar davlat aholidan to‘plangan mablag‘lardan qanday foydalanayotganining amaliy natijalarini bevosita ko‘rishi mumkin. |
Bugungi kunda O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotning ulushi, turli hisob-kitoblarga ko‘ra, 40 foizdan 60 foizgacha tashkil etadi. Strategik rivojlanish agentligi maʼlumotlariga koʻra[1], 2022-yilda mamlakat iqtisodiyotining turli tarmoqlarida yashirin iqtisodiyotning ulushi 48 foizdan 62 foizgacha boʻlgan. Shu bilan bir qatorda, 2023-yil oktyabr oyida O‘zliDep O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyot ulushi 40 foizni tashkil etishini ma’lum qildi[2]. Uy-joy va transport vositalarining ikkilamchi bozori, norasmiy savdo, xizmatlar ko‘rsatish va boshqa sohalar mamlakatda yashirin iqtisodiyot rivojlanishining asosiy omillari bo‘ldi.
2022-yilda O‘zbekistonda iqtisodiy faol aholi soni qariyb 15 million kishini tashkil etgani ham e’tiborga molik. Ularning 9 millionga yaqini norasmiy sektorda band bo‘lgan. MHTI hisob-kitoblariga ko‘ra, norasmiy sektordagi ish haqi rasmiy ish haqiga teng bo‘lgan taqdirda, 2022-yilda davlat byudjeti soliq tushumlaridan 32,9 trillion so‘m olmagan.
2-havola. MDH mamlakatlarida yashirin iqtisodiyotning ulushi.Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ) maʼlumotlariga koʻra, 2019-yilda MDH davlatlari orasida yashirin iqtisodiyotning eng yuqori ulushi Ukraina (qariyb 45 foiz), Belarus (44,5 foiz) va Tojikiston (43 foiz) da qayd etilgan. Qozog‘iston, Rossiya va Qirg‘izistonda yashirin sektorning ulushi 38 foiz atrofida bo‘lgan. |
Yashirin iqtisodiyot darajasini pasaytirish maqsadida mamlakatimizda biznes yuritish shartlarini soddalashtirish va raqamli yechimlardan foydalanishni faollashtirishga qaratilgan qator chora-tadbirlar amalga oshirildi.
Ko‘rilgan chora-tadbirlar yuridik shaxslarning mol-mulk solig‘i stavkasini 2017-yildagi 5 foizdan 2022-yilda 1,5 foizga kamaytirish, shuningdek, amaldagi soliq turlarini 13 tadan 9 taga va soliq tekshiruvlarini 13 tadan 3 taga kamaytirishni o‘z ichiga oladi.
Amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida aholining tadbirkorlik faolligi oshdi – ro‘yxatdan o‘tgan tadbirkorlik subyektlari soni 2017-yildagi 229,6 mingtadan 2022-yilda 555,9 mingtaga yetdi, ya’ni 2,4 barobar o‘sdi.
Bozor ishtirokchilarining tadbirkor sifatida rasman ro‘yxatdan o‘tishini rag‘batlantirish va drayver sifatida elektron tijoratni rivojlantirish uchun shart-sharoit yaratilishi ushbu sohaning yalpi ichki mahsulotdagi ulushini 2017-yildagi 0,004 foizdan 2022-yilda 1,2 foizga oshirish imkonini berdi.
Amalga oshirilgan chora-tadbirlar natijasida O‘zbekiston Heritage Foundation iqtisodiy erkinlik indeksida, xususan, “soliq yuki” subindeksidagi o‘z o‘rnini yaxshiladi, indeks 2017-yildagi 90,7 dan 2023-yilda 92,8 ga oshdi (yuqori ko‘rsatkich yaxshiroq), va "fiskal salomatlik" subindeksida - 99,8 dan 85,3 gacha (pastroq ko‘rsatkich yaxshiroq).
Ta’kidlash joizki, soliq to‘lash nafaqat davlat, balki fuqarolarning o‘zlari uchun ham foydali. Bu holat bir necha sabablarga ko‘ra yuzaga keladi:
-
Soliqlar taʼlim, sogʻliqni saqlash, ijtimoiy taʼminot, xavfsizlik va infratuzilma kabi turli davlat dasturlari va xizmatlarini moliyalashtiradi. Soliqlar, shuningdek, iqtisodiyotning ayrim sohalarini subsidiyalash orqali ijtimoiy ahamiyatga ega xizmatlar narxini past darajada ushlab turishda yordam beradi. Masalan, 2023/2024 o‘quv yilida O‘zbekiston davlat oliy ta’lim muassasalarida barcha ta’lim yo‘nalishlari bo‘yicha to‘lov-kontrakt asosida o‘qitish narxi o‘zgarmadi[3]. Ta’lim uchun harajatlarning ko‘payishi sharoitida shartnomalar narxining saqlanib qolishi davlat byudjeti xarajatlarining oshishi demakdir.
-
Soliqlarni to‘lash, shuningdek, iqtisodiy o‘sishga yordam beradigan infratuzilma loyihalari, tadqiqot, innovatsiyalar va boshqa tadbirlarni moliyalashtiradi. Bu ish o‘rinlarini yaratish, ishbilarmonlik muhitini yaxshilash va umuman iqtisodiyotni rivojlantirishga xizmat qiladi.
-
Soliqlar huquqni muhofaza qiluvchi organlar, armiya va fuqarolarning xavfsizligi va himoyasini ta’minlovchi boshqa muassasalarni moliyalashtiradi. Ular tartibni saqlash, huquqbuzarliklarning oldini olish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilishda yordam beradi.
-
Soliqlar pensiyalar, ishsizlik nafaqalari va kambag'allarga yordam kabi ijtimoiy dasturlarni moliyalashtiradi. Bu ko'proq himoyaga muhtoj bo'lganlarni ijtimoiy himoya qilish va qo'llab-quvvatlashda yordam beradi.
-
Umuman olganda, soliqlarni to'lash davlat faoliyatining zarur tarkibiy qismi bo'lib, fuqarolarga jamiyat boyliklaridan foydalanish, daromadlarni adolatli taqsimlash, iqtisodiy o'sish, huquq va xavfsizlikni himoya qilish, shuningdek, ijtimoiy qo'llab-quvvatlash kabi ko'plab imtiyozlarni beradi.